Czy samochód elektryczny może działać bez metali ziem rzadkich?

Jednym z najczęściej powtarzanych mitów na temat elektromobilności jest przekonanie, że każdy samochód elektryczny to jeżdżąca tablica Mendelejewa, uzależniona od wydobycia rzadkich surowców na drugim końcu świata. W dyskusjach o „zielonej rewolucji” jak bumerang wraca argument: produkujemy pojazdy bezemisyjne, ale w zamian uzależniamy się od neodymu, dysprozu czy terbium.

Prawda jest jednak znacznie bardziej złożona. Samochód elektryczny to nie jedna uniwersalna konstrukcja, a branża motoryzacyjna nie używa jednego typu napędu. Na rynku od lat jeżdżą auta na prąd, w których silnikach nie znajdziemy ani jednego grama metali ziem rzadkich. Co więcej, największe koncerny inwestują miliardy euro, by całkowicie wyeliminować je ze swoich taśm produkcyjnych.

Aby zrozumieć, jak to możliwe, trzeba zajrzeć pod maskę i sprawdzić, co tak naprawdę wprawia w ruch współczesne „e-auta”.

Czym są metale ziem rzadkich i dlaczego trafiły do silników?

Metale ziem rzadkich (ang. Rare Earth Elements – REE) to grupa 17 pierwiastków chemicznych, wśród których na czoło wybijają się neodym (Nd), praseodym (Pr) oraz dysproz (Dy). Wbrew swojej nazwie wcale nie występują w skorupie ziemskiej wyjątkowo rzadko. Problem polega na tym, że bardzo rzadko tworzą one złoża o wysokiej koncentracji. Ich wydobycie oraz skomplikowana rafinacja są trudne, drogie i obciążające dla środowiska, a globalny rynek jest zdominowany przez Chiny, które kontrolują większość światowych mocy przetwórczych.

W silnikach elektrycznych metale te wykorzystuje się do produkcji potężnych magnesów trwałych (silniki typu PMSM – Permanently Magnet Synchronous Motor). Magnes neodymowy z dodatkiem dysprozu potrafi utrzymać swój silny strumień magnetyczny nawet w bardzo wysokich temperaturach, jakie panują wewnątrz ciężko pracującego silnika.

Zaletą takiego rozwiązania jest doskonała sprawność. Silnik z magnesami trwałymi jest stosunkowo mały, lekki i zużywa niewiele energii przy codziennej jazdzie miejskiej. Nic dziwnego, że trafia do większości popularnych modeli – od Tesli Model 3 (w nowszych wersjach) po samochody koncernu Hyundai/Kia czy marki chińskie.

Czy to jednak jedyna droga? Zdecydowanie nie.

Silnik indukcyjny: Technologia z czasów Nikoli Tesli

Zanim w motoryzacji nastała moda na magnesy neodymowe, inżynierowie sięgnęli po rozwiązanie znane od ponad wieku. Silnik indukcyjny (asynchroniczny), skonstruowany pod koniec XIX wieku przez Nikolę Teslę, nie potrzebuje ani jednego magnesu trwałego do stworzenia pola magnetycznego.

Jak to działa? Zamiast gotowych magnesów w wirniku, pole magnetyczne jest wytwarzane elektrycznie – poprzez przepływ prądu przez uzwojenie statora (stojana) i wzbudzenie prądu w wirniku. Wirnik najczęściej wykonuje się ze zwykłej miedzi lub aluminium.

Brak metali ziem rzadkich to nie jedyna zaleta tej konstrukcji. Silniki indukcyjne są wyjątkowo odporne na zużycie, tanie w produkcji i niesamowicie wydajne przy wysokich prędkościach (np. na autostradzie). Dodatkowo, gdy auto toczy się bez wciśniętego pedału przyspieszenia, taki silnik nie stawia oporu oporowego (nie generuje tzw. strat magnesowania).

To właśnie silnik indukcyjny napędzał pierwszą generację Tesli Model S oraz kultowe sportowe auto Tesla Roadster. Dziś to rozwiązanie jest chętnie stosowane na przedniej osi w napędach na cztery koła (np. w Audi e-tron czy wybranych wersjach Tesli), gdzie silnik dołączany jest tylko wtedy, gdy potrzeba dodatkowej mocy.

Silniki uzwojone (EESM): Niemiecka odpowiedź na kryzys surowcowy

Kolejną alternatywą, która całkowicie rezygnuje z metali ziem rzadkich, są silniki synchroniczne z uzwojonym wirnikiem (EESM – Externally Excited Synchronous Motor).

W tego typu jednostkach klasyczny magnes trwały został zastąpiony uzwojeniem elektrycznym umieszczonym bezpośrednio na wirniku. Prąd doprowadzany jest do niego za pomocą specjalnego układu ze szczotkami i pierścieniami ślizgowymi lub bezszczotkowo. Gdy prąd płynie przez wirnik, tworzy elektromagnes o parametrach, które inżynierowie mogą precyzyjnie kontrolować.

Największym propagatorem tego rozwiązania jest koncern BMW. Niemiecki producent zastosował silniki EESM w swojej napędowej technologii piątej generacji, trafiającej m.in. do modeli BMW iX3, i4 czy i7. Również francuski Renault od lat z powodzeniem wykorzystuje ten typ napędu w popularnym modelu Zoe, a nowa platforma natywna dla aut elektrycznych Renault i Alpine kontynuuje tę tradycję.

Dlaczego inżynierowie decydują się na to rozwiązanie?

  • Pełna kontrola nad polem magnetycznym: Komputer sterujący może osłabić lub wzmocnić pole magnetyczne wirnika w zależności od tego, czy auto jedzie powoli po mieście, czy wyprzedza na trasie. Zapewnia to wysoką sprawność w bardzo szerokim zakresie obrotów.
  • Brak uzależnienia od surowców krytycznych: Producent nie musi obawiać się zawirowań geopolitycznych ani wzrostu cen neodymu.
  • Łatwiejszy recykling: Miedź i stal z uzwojenia silnika znacznie łatwiej odzyskać i przetworzyć niż spiekane magnesy neodymowe.

Wadą układu EESM jest nieco bardziej skomplikowana budowa oraz nieznacznie większa masa w porównaniu z silnikiem opartym na magnesach trwałych.

Magnesy ferrytowe i żelazowo-azotowe: Przyszłość tańszych napędów

Trzecią ścieżką rozwoju jest próba zachowania zalet silnika z magnesami trwałymi (prostoty i kompaktowych wymiarów), ale przy zastąpieniu neodymu innymi, powszechnie dostępnymi materiałami.

Jednym z kierunków są magnesy ferrytowe (wykorzystujące tlenki żelaza i baru lub strontu). Są one tanie i powszechne, ale mają znacznie słabsze właściwości magnetyczne. Aby uzyskać tę samą moc, silnik musi być większy i cięższy. Mimo to, w mniejszych samochodach miejskich, gdzie priorytetem jest niska cena, a nie przyspieszenie do setki w 3 sekundy, jest to rozwiązanie niezwykle obiecujące.

Inną fascynującą technologią są magnesy oparte na azotku żelaza ($Fe_{16}N_2$). Teoretycznie potrafią one generować silniejsze pole magnetyczne niż magnesy neodymowe, wykorzystując wyłącznie powszechnie dostępne żelazo i azot. Wiele start-upów i instytutów badawczych na całym świecie pracuje obecnie nad komercjalizacją tej technologii na skalę masową.

Co z bateriami? Wyjaśnijmy ważne pojęcie

Rozważając kwestię surowców, warto wyraźnie rozdzielić dwa podzespoły samochodu elektrycznego: silnik oraz akumulator trakcyjny.

Metale ziem rzadkich trafiają przede wszystkim do silników. Baterie litowo-jonowe wykorzystują inne kluczowe surowce – głównie lit, nikiel, cobalt i mangan lub żelazo i fosfor (w popularnych bateriach LFP).

Często w przekazie medialnym pojęcia te są ze sobą mylone, a lit czy kobalt błędnie zalicza się do metali ziem rzadkich (z punktu widzenia chemii i geologii są to metale alkaliczne i przejściowe). Warto o tym pamiętać: usuwając metale ziem rzadkich z silnika, uniezależniamy napęd od neodymu, ale akumulator nadal wymaga własnego zestawu minerałów – choć i tu branża szybko przechodzi na technologie bezkobaltowe (jak LFP czy baterie sodowo-jonowe Na-Ion).

Wniosek: Samochód elektryczny bez metali ziem rzadkich to nie wizja, a rzeczywistość

Odpowiedź na pytanie postawione w tytule brzmi: tak, samochód elektryczny może działać bez metali ziem rzadkich – i to bez żadnych kompromisów w kwestii codziennej użyteczności.

Na naszych drogach jeżdżą setki tysięcy aut elektrycznych, które nie zawierają w swoich napędach ani grama neodymu czy dysprozu. Producenci tacy jak BMW czy Renault udowodnili, że silniki uzwojone mogą rywalizować sprawnością i oszczędnością z konstrukcjami z magnesami trwałymi, a silniki indukcyjne od lat sprawdzają się w najszybszych i najbardziej wymagających pojazdach na rynku.

Rynek motoryzacyjny wyciąga wnioski z problemów z łańcuchami dostaw. Odchodzenie od metali ziem rzadkich nie wynika wyłącznie z pobudek ekologicznych – to przede wszystkim chłodna kalkulacja biznesowa. Im mniej surowców zależnych od monopolistów, tym tańsze, bardziej przewidywalne i stabilne staje się wytwarzanie aut elektrycznych.